Ngành Dược học: Từ Trình dược viên chạy số đến bài toán mở quầy thuốc

"Nhất Y, nhì Dược, tạm được Bách khoa" — câu vè truyền miệng quen thuộc suốt nhiều thập kỷ đã khắc sâu vào tâm trí phụ huynh Việt Nam về vị thế danh giá của ngành Dược. Trong suy nghĩ của nhiều người, học Dược là con đường thảnh thơi nhất khối sức khỏe: học 5 năm nhẹ nhàng hơn Y, ra trường mở một quầy thuốc tây ở ngã tư đường là ung dung đếm tiền, vừa có tiếng vừa có miếng. Thế nhưng, đằng sau tấm biển quầy thuốc và hộp thuốc tây là một thực tế kinh doanh khốc liệt và biến động không ngừng.

Tôi tốt nghiệp Dược sĩ Đại học tại Đại học Dược Hà Nội (HUP). Trải qua 5 năm lăn lộn: 2 năm làm Trình dược viên (Medical Representative) cho một hãng dược phẩm đa quốc gia, 1 năm phụ trách đấu thầu thuốc kênh bệnh viện (ETC), và 2 năm tự mở và vận hành một quầy thuốc tư nhân tại Hà Nội, tôi muốn chia sẻ những câu chuyện thật nhất về ngành Dược hiện nay.

Đại học Dược: 5 năm "nếm mật nằm gai" cùng hóa học

Nếu sinh viên Y học về cơ thể con người thì sinh viên Dược học về các phân tử hóa học và cơ chế tương tác sinh học. Chương trình đào tạo 5 năm ngành Dược là một chuỗi ngày dài gắn liền với phòng thí nghiệm và phản ứng hóa học:

• Hệ thống môn Hóa học dày đặc: Hóa vô cơ, Hóa hữu cơ, Hóa phân tích, Hóa lý, Hóa sinh và đặc biệt là môn Hóa dược (nghiên cứu cấu trúc hóa học, tổng hợp hoạt chất thuốc và mối liên quan giữa cấu trúc với tác dụng sinh học).
• Các môn chuyên ngành Dược: Dược lý học (cơ chế tác động của thuốc lên thụ thể tế bào), Dược lâm sàng (tương tác thuốc, tác dụng phụ, hiệu chỉnh liều theo chức năng gan thận), Công nghệ bào chế (sản xuất viên nén, viên nang, thuốc tiêm, siro), Dược liệu và Đảm bảo chất lượng thuốc (kiểm nghiệm vi sinh, HPLC).

Mỗi kỳ thi là hàng trăm công thức cấu trúc phân tử phức tạp, tên hoạt chất biệt dược quốc tế, liều dùng tối đa và chỉ định chống chỉ định mà bạn phải học thuộc lòng chính xác tuyệt đối, bởi vì một sai số nhỏ trong đơn vị miligram có thể dẫn đến ngộ độc chết người.

Hai con đường kiếm tiền phổ biến của Dược sĩ mới ra trường

Sau khi tốt nghiệp, chỉ có khoảng 10% đến 15% dược sĩ chọn con đường làm R&D nghiên cứu công thức hoặc kiểm nghiệm chất lượng tại các nhà máy sản xuất đạt chuẩn GMP (Dược Hậu Giang, Traphaco, Imexpharm) với mức lương khởi điểm từ 9 đến 12 triệu đồng/tháng. Đại đa số sẽ bước chân vào thị trường thương mại dược phẩm theo hai kênh:

1. Trình dược viên kênh OTC (Over-The-Counter: Kênh nhà thuốc bán lẻ)

Công việc: Bạn đi xe máy rong ruổi qua hàng trăm quầy thuốc, nhà thuốc tư nhân trên địa bàn được phân công (ví dụ một quận ở Hà Nội hoặc một cụm huyện ở tỉnh). Bạn phải chào bán các dòng thuốc không kê đơn, thực phẩm chức năng, siro ho, viên sủi, vitamin.

Thực tế cạnh tranh: Bạn phải thuyết phục chủ quầy thuốc nhập hàng bằng các chương trình chiết khấu, tích điểm tặng vàng, tặng chuyến du lịch hoặc hỗ trợ trưng bày bảng biển. Lương cứng thường từ 6 đến 8 triệu đồng/tháng, nhưng nếu chịu khó chạy thị trường và có mối quan hệ tốt với các chủ tiệm thuốc, tổng thu nhập hoa hồng có thể đạt 18 đến 30 triệu đồng/tháng.

2. Trình dược viên kênh ETC (Ethical drugs / Hospital: Kênh bệnh viện)

Công việc: Phụ trách giới thiệu các loại thuốc kê đơn đặc trị (ung thư, tim mạch, kháng sinh thế hệ mới, thuốc sinh học) cho các bác sĩ trưởng khoa, bác sĩ điều trị tại các bệnh viện lớn và theo dõi hồ sơ thầu thuốc của Sở Y tế.

Yêu cầu: Đòi hỏi nền tảng kiến thức Dược lý cực kỳ sâu để trình bày các thử nghiệm lâm sàng (Clinical trials) cho bác sĩ, cùng trình độ tiếng Anh y khoa xuất sắc. Đây là vị trí có mức đãi ngộ cao tại các tập đoàn dược phẩm đa quốc gia (AstraZeneca, Pfizer, Novartis, Sanofi, GSK) với thu nhập từ 25 đến 45 triệu đồng/tháng cùng các chế độ công tác, đào tạo chuyên nghiệp.

Giấc mơ "Mở quầy thuốc tây" và vòng vây khốc liệt của các chuỗi bán lẻ

Mở quầy thuốc tư nhân từng là đích đến lý tưởng nhất của các dược sĩ. Tuy nhiên, trong 5 năm trở lại đây, bức tranh bán lẻ dược phẩm tại Việt Nam đã hoàn toàn đảo lộn bởi sự bành trướng thần tốc của các chuỗi nhà thuốc hiện đại (FPT Long Châu, Pharmacity, An Khang):

• Áp lực về giá và nguồn hàng: Các chuỗi lớn nhập hàng trực tiếp từ nhà sản xuất với số lượng hàng triệu hộp, được hưởng mức chiết khấu tối đa và độc quyền phân phối nhiều loại thuốc kê đơn hiếm. Quầy thuốc tư nhân nhỏ lẻ nhập qua đại lý bán buôn cấp 1, cấp 2 nên giá nhập vào đôi khi còn cao hơn giá bán ra của các chuỗi lớn.
• Quy chuẩn GPP và chi phí mặt bằng: Để duy trì một quầy thuốc đạt chuẩn Thực hành tốt cơ sở bán lẻ thuốc (GPP), bạn phải đầu tư máy lạnh 24/24, nhiệt ẩm kế tự ghi, phần mềm quản lý liên thông cơ sở dữ liệu dược quốc gia, chi phí thuê chứng chỉ hành nghề (nếu chưa đủ thâm niên) và tiền thuê mặt bằng ngày càng đắt đỏ.
• Biên lợi nhuận thuốc thông thường rất mỏng: Một vỉ Paracetamol hay kháng sinh thông dụng chỉ có lãi vài ngàn đồng. Quầy thuốc tư nhân buộc phải chuyển dịch sang bán thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm, thiết bị y tế để bù đắp chi phí.

Thời kỳ "cứ mở cửa tiệm thuốc là khách xếp hàng mua" đã vĩnh viễn qua đi. Một quầy thuốc tư nhân ngày nay chỉ có thể sống sót nếu người dược sĩ tạo dựng được sự tín nhiệm tuyệt đối từ người dân địa phương thông qua chuyên môn tư vấn tận tâm, nhớ tên từng bệnh nhân, theo dõi sát sao tình trạng hồi phục và kê đơn thuốc chuẩn mực, không bán thuốc bừa bãi vì lợi nhuận.

Lời khuyên cho các bạn trẻ trước khi chọn ngành Dược

Ngành Dược là sự kết hợp chặt chẽ giữa Đạo đức y tế và Tư duy kinh tế. Thuốc chữa bệnh là mặt hàng đặc biệt liên quan trực tiếp đến tính mạng con người. Nếu bạn làm thương mại dược phẩm mà chỉ nhắm mắt chạy theo lợi nhuận, bán kháng sinh liều cao bừa bãi gây kháng thuốc, hoặc thổi phồng công dụng của thực phẩm chức năng để lừa dối người bệnh, bạn đang tự hủy hoại lương tâm của một người thầy thuốc.

Nếu bạn chọn ngành Dược, hãy xác định học thật chắc kiến thức Dược lý và Dược lâm sàng ngay từ đại học. Dù bạn làm việc tại phòng thí nghiệm, làm trình dược viên cho các tập đoàn quốc tế hay đứng quầy tư vấn cho bà con lối xóm, chính nền tảng chuyên môn vững vàng và cái tâm trong sáng sẽ là kim chỉ nam giúp bạn thành công và giữ trọn sự tôn trọng của cộng đồng.